Σύγκριση αρχαίου ελληνικού και φοινικικού αλφαβήτου
Όπως γνωρίζουμε, πολλά γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου προέρχονται ή είναι εμπνευσμένα από το φοινικικό. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο:
Οἱ δὲ Φοίνικες […] πολλὰ οἰκήσαντες ταύτην τὴν χώρην ἐσήγαγον διδασκάλια ἐς τοὺς Ἕλληνας καὶ δὴ καὶ γράμματα, οὐκ ἐόντα πρὶν Ἕλλησι ὡς ἐμοὶ δοκέειν, πρῶτα μὲν τοῖσι καὶ ἅπαντες χρέωνται Φοίνικες· μετὰ δὲ χρόνου προβαίνοντος ἅμα τῇ φωνῇ μετέβαλλον καὶ τὸν ῥυθμὸν τῶν γραμμάτων. Περιοίκεον δὲ σφέας τὰ πολλὰ τῶν χώρων τοῦτον τὸν χρόνον Ἑλλήνων Ἴωνες, οἳ παραλαβόντες διδαχῇ παρὰ τῶν Φοινίκων τὰ γράμματα, μεταῤῥυθμίσαντες σφέων ὀλίγα ἐχρέωντο, χρεώμενοι δὲ ἐφάτισαν, ὥσπερ καὶ τὸ δίκαιον ἔφερε, ἐσαγαγόντων Φοινίκων ἐς τὴν Ἑλλάδα, Φοινικήια κεκλῆσθαι.
Ηροδότου Ιστορίαι, Τερψιχόρη 58.1-2
Στα νέα ελληνικά:
Οι Φοίνικες […] πολλά μέρη κατοίκησαν σε αυτήν την χώρα (την Βοιωτία), εισήγαγαν και τη διδασκαλία στους Έλληνες και μάλιστα τα γράμματα, που δεν τούς ήταν πριν γνωστά, νομίζω, αφού οι Φοίνικες λέγεται ότι είναι αυτοί που ανακάλυψαν τα γράμματα και οι Έλληνες στον χρόνο με την αλλαγή της γλώσσας τους, μετέβαλαν και την διάταξη των γραμμάτων. Συζώντας τότε οι Ίωνες με τους Γεφυραίους, παρέλαβαν από αυτούς τα γράμματα και λίγα από αυτά τα μεταρρύθμισαν, και για αυτό, δικαίως, τα μεταρρυθμισμένα τα ονόμασαν «ιωνικά», μιά και ήταν δικής τους εφεύρεσης, και τα φοινικικής εισαγωγής «φοινικικά».
Προς σημείωση, υπάρχει μία ασάφεια στην διήγηση του Ηροδότου, διότι λέει «νομίζω» («ὡς ἐμοὶ δοκέειν»), σχετικά με το ότι οι Έλληνες δεν είχαν γράμματα. Οι Έλληνες είχαν γραφές ήδη για αιώνες, την Γραμμική Α’ και έπειτα την Β’, αλλά ήταν συλλαβικές. Η δική μου άποψη είναι ότι ο Ηρόδοτος γνωρίζει ότι υπήρχαν συλλαβικού τύπου γραφές στο παρελθόν, και μάλλον αναφέρεται στο ότι οι Έλληνες δεν είχαν γράμματα που να εκφράζουν φωνήματα, όπως αυτά τα φοινικικού και του πλέον ελληνικού αλφαβήτου.
Παρόλα αυτά, αυτό που πολλοί δεν γνωρίζουν, είναι ότι και τα ονόματα των φοινικικής προέλευσης γραμμάτων του ελληνικού αλφαβήτου και αυτά προέρχονται από τα αντίστοιχα φοινικικά. Τα ονόματα αυτά στα φοινικικά είναι κανονικές λέξεις, ενώ στα ελληνικά τα θεωρούμε απλώς ονόματα γραμμάτων χωρίς κάποια ιδιαίτερη σημασία.
| Γράμμα και Προφορά IPA (Φ) | Γράμμα και Προφορά IPA (ΑΕ) | Ηχητικό δείγμα | Όνομα (Φ) | Όνομα (ΑΕ) | Προφορά IPA ονόματος (ΑΕ) |
|---|---|---|---|---|---|
| 𐤀 [ʔ] | Α [a] | ʾālep (βόδι) | ἄλφα | [álpʰa] | |
| 𐤁 [b] | Β [b] | bēt (σπίτι) | βῆτα | [bɛ̂ːta] | |
| 𐤂 [g] | Γ [g] | gīml (καμήλα) | γάμμα | [gámma] | |
| 𐤃 [d] | Δ [d] | dālet (πόρτα) | δέλτα | [délta] | |
| 𐤄 [h] | Ε [e] | he (παράθυρο) | ἓ ψιλόν | [è psilón] | |
| 𐤅 [w] | Ϝ [w] | wāw (άγκιστρο) | δίγαμμα | [dígamma] | |
| 𐤆 [z] | Ζ [zd] | zayin (όπλο) | ζῆτα | [zdɛ̂ːta] | |
| 𐤇 [ħ] | Η [ɛː] | ḥēt (τοίχος) | ἦτα | [ɛ̂ːta] | |
| 𐤈 [tˤ] | Θ [tʰ] | ṭēt (τροχός) | θῆτα | [tʰɛ̂ːta] | |
| 𐤉 [j] | Ι [i] | yod (χέρι) | ἰῶτα | [iɔ̂ːta] | |
| 𐤊 [k] | Κ [k] | kāp (παλάμη) | κάππα | [káppa] | |
| 𐤋 [l] | Λ [l] | lāmed (βούκεντρα) | λάβδα | [lábda] | |
| 𐤌 [m] | Μ [m] | mēm (νερό) | μῦ | [mŷː] | |
| 𐤍 [n] | Ν [n] | nūn (ερπετό) | νῦ | [nŷː] | |
| 𐤎 [s] | Ξ [ks] | śāmek (ψάρι) | ξεῖ | [ksêː] | |
| 𐤏 [ʕ] | Ο [o] | ʿayin (μάτι) | ὂ μικρόν | [ò mikrón] | |
| 𐤐 [p] | Π [p] | pē (στόμα) | πεῖ | [pêː] | |
| 𐤑 [sˤ] | Ϻ [s] | ṣādē (φυτό πάπυρος) | σάν | [sán] | |
| 𐤒 [q] | Ϙ [k] | qōp (μάτι βελόνας) | κόππα | [kóppa] | |
| 𐤓 [r] | Ρ [r] | reš (κεφάλι) | ῥῶ | [r̥ɔ̂ː] | |
| 𐤔 [ʃ] | Σ [s] | šīn (δόντι) | σῖγμα | [sîːŋma] | |
| 𐤕 [t] | Τ [t] | tāw (σημάδι) | ταῦ | [tâu̯] | |
| Υ [y] ή [u] | ὖ ψιλόν | [ŷː psilón] | |||
| Φ [pʰ] | φεῖ | [pʰêː] | |||
| Χ [kʰ] | χεῖ | [kʰêː] | |||
| Ψ [ps] | ψεῖ | [psêː] | |||
| Ω [ɔː] | ὦ μέγα | [ɔ̂ː méga] |
Παρατηρήσεις
Μερικές βασικές διαφορές του αρχαίου ελληνικού με του φοινικικού αλφαβήτου είναι οι εξής:
- Τα γράμματα Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω είναι προσθήκες στο αρχαίο ελληνικό αλφάβητο και δεν ανιστοιχούν σε φοινικικά.
- Οι Φοίνικες δεν έγραφαν τα φωνήνεντα*, οπότε τα γράμματα που αναπαριστούν
ήχους οι οποίοι δεν υπήρχαν στα αρχαία ελληνικά, οι Έλληνες τα μετατρέψαν
ώστε να αναπαριστούν φωνήεντα. Συγκεκριμένα:
- 𐤀 (/ʔ/) → Α (/a/)
- 𐤄 (/h/) → Ε (/e/). Αντίστοιχος ήχος με το /h/, ωστόσο, υπήρχε στα αρχαία ελληνικά και αναπαριστάται με την δασεία (π.χ. ἁ → /ha/).
- 𐤇 (/ħ/) → Η (/ε:/)
- 𐤉 (/j/) → Ι (/i/)
- 𐤏 (/ʕ/) → Ο (/o/)
* Οπότε, τεχνικά, η φοινικική γραφή δεν είναι αλφάβητο, αλλά abjad, (αμπτζάντ), ωστόσο την αποκαλούμε αλφάβητο για λόγους κατανόησης.
Πηγές
- Χριστίδης, Αναστάσιος-Φοίβος — Ιστορία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας
- Waal, Willemijn — On The “Phoenician Letters”
- Phoenician Encyclopedia — Table of Phoenician Alphabet
- Wiktionary — Greek Letter Names