Porównanie alfabetu starogreckiego i fenickiego
Jak pewnie wiecie, wiele liter greckiego alfabetu wywodzi się z alfabetu fenickiego, lub chociażby nim inspiruje. Jak pisał Herodot:
Οἱ δὲ Φοίνικες […] πολλὰ οἰκήσαντες ταύτην τὴν χώρην ἐσήγαγον διδασκάλια ἐς τοὺς Ἕλληνας καὶ δὴ καὶ γράμματα, οὐκ ἐόντα πρὶν Ἕλλησι ὡς ἐμοὶ δοκέειν, πρῶτα μὲν τοῖσι καὶ ἅπαντες χρέωνται Φοίνικες· μετὰ δὲ χρόνου προβαίνοντος ἅμα τῇ φωνῇ μετέβαλλον καὶ τὸν ῥυθμὸν τῶν γραμμάτων. Περιοίκεον δὲ σφέας τὰ πολλὰ τῶν χώρων τοῦτον τὸν χρόνον Ἑλλήνων Ἴωνες, οἳ παραλαβόντες διδαχῇ παρὰ τῶν Φοινίκων τὰ γράμματα, μεταῤῥυθμίσαντες σφέων ὀλίγα ἐχρέωντο, χρεώμενοι δὲ ἐφάτισαν, ὥσπερ καὶ τὸ δίκαιον ἔφερε, ἐσαγαγόντων Φοινίκων ἐς τὴν Ἑλλάδα, Φοινικήια κεκλῆσθαι.
Ηροδότου Ιστορίαι, Τερψιχόρη 58.1-2
W tłumaczeniu na polski:
Fenicjanie […] osiedlali się w wielu rejonach tego kraju (Beocji). Przekazywali grekom swoje nauki, jak również swój alfabet, którego ci wcześniej nie znali — zgodnie z moją wiedzą — ponieważ mówi się, że to właśnie Fenicjanie stworzyli litery, a Grecy z czasem, gdy ich język się zmienił, zmodyfikowali ich układ. Jonowie, w tym czasie żyjący z Gefirejczykami, otrzymali od nich swoje litery, a niektóre z nich zmodyfikowali, z tego powodu, zasadnie, nazwali zmodyfikowane litery „jońskimi”, ponieważ były ich własnym dziełem, a te fenickiego pochodzenia „fenickimi”.
Na marginesie wspomnę, że w opowieści Herodota występuje pewna niejasność, ponieważ pada wyrażenie „zgodnie z moją wiedzą”, w odniesieniu do tego, że Grecy prawdopodobnie nie posiadali jeszcze wtedy pisma. Grecy mieli pismo już od wieków — pismo linearne A, a potem B — ale były to systemy pisma sylabicznego (sylabariusze). Moim zdaniem Herodot wiedział, że w przeszłości istniały już sylabariusze i najprawdopodobniej miał na myśli fakt, iż Grecy nie mieli liter, które wyrażałyby fonemy, w taki sposób jak robi to alfabet fenicki oraz współczesny alfabet grecki.
Mimo wszystko, większość osób nie wie, że nazwy liter fenickiego pochodzenia, znajdujących się w greckim alfabecie, pochodzą od swoich fenickich odpowiedników. W języku fenickim nazwy te to zwykłe słowa, podczas gdy w języku greckim występują one jako nazwy liter, bez jakiegokolwiek znaczenia.
| Litera i wymowa w IPA (F) | Litera i wymowa w IPA (SG) | Próbka dziękowa | Nazwa (F) | Nazwa (SG) | Wymowa nazwy w IPA (SG) |
|---|---|---|---|---|---|
| 𐤀 [ʔ] | Α [a] | ʾālep (wół) | ἄλφα | [álpʰa] | |
| 𐤁 [b] | Β [b] | bēt (dom) | βῆτα | [bɛ̂ːta] | |
| 𐤂 [g] | Γ [g] | gīml (wielbłąd) | γάμμα | [gámma] | |
| 𐤃 [d] | Δ [d] | dālet (drzwi) | δέλτα | [délta] | |
| 𐤄 [h] | Ε [e] | he (okno) | ἓ ψιλόν | [è psilón] | |
| 𐤅 [w] | Ϝ [w] | wāw (hak) | δίγαμμα | [dígamma] | |
| 𐤆 [z] | Ζ [zd] | zayin (broń) | ζῆτα | [zdɛ̂ːta] | |
| 𐤇 [ħ] | Η [ɛː] | ḥēt (ściana) | ἦτα | [ɛ̂ːta] | |
| 𐤈 [tˤ] | Θ [tʰ] | ṭēt (koło) | θῆτα | [tʰɛ̂ːta] | |
| 𐤉 [j] | Ι [i] | yod (ręka) | ἰῶτα | [iɔ̂ːta] | |
| 𐤊 [k] | Κ [k] | kāp (dłoń) | κάππα | [káppa] | |
| 𐤋 [l] | Λ [l] | lāmed (oścień) | λάβδα | [lábda] | |
| 𐤌 [m] | Μ [m] | mēm (woda) | μῦ | [mŷː] | |
| 𐤍 [n] | Ν [n] | nūn (wąż) | νῦ | [nŷː] | |
| 𐤎 [s] | Ξ [ks] | śāmek (ryba) | ξεῖ | [ksêː] | |
| 𐤏 [ʕ] | Ο [o] | ʿayin (oko) | ὂ μικρόν | [ò mikrón] | |
| 𐤐 [p] | Π [p] | pē (usta) | πεῖ | [pêː] | |
| 𐤑 [sˤ] | Ϻ [s] | ṣādē (papirus (roślina)) | σάν | [sán] | |
| 𐤒 [q] | Ϙ [k] | qōp (ucho igielne) | κόππα | [kóppa] | |
| 𐤓 [r] | Ρ [r] | reš (głowa) | ῥῶ | [r̥ɔ̂ː] | |
| 𐤔 [ʃ] | Σ [s] | šīn (ząb) | σῖγμα | [sîːŋma] | |
| 𐤕 [t] | Τ [t] | tāw (znak) | ταῦ | [tâu̯] | |
| Υ [y] ή [u] | ὖ ψιλόν | [ŷː psilón] | |||
| Φ [pʰ] | φεῖ | [pʰêː] | |||
| Χ [kʰ] | χεῖ | [kʰêː] | |||
| Ψ [ps] | ψεῖ | [psêː] | |||
| Ω [ɔː] | ὦ μέγα | [ɔ̂ː méga] |
Uwagi
Kilka najważniejszych różnic między starożytnym alfabetem greckim a alfabetem fenickim:
- Litery Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω są dodatkami do alfabetu greckiego i nie mają odpowiedników w alfabecie fenickim.
- Fenicjanie nie zapisywali samogłosek*, więc litery odpowiadające dźwiękom,
które nie występowały w starogreckim, Grecy przekształcili, by przedstawiały
samogłoski. Szczególnie:
- 𐤀 (/ʔ/) → Α (/a/)
- 𐤄 (/h/) → Ε (/e/). Dźwięk podobny do /h/, aczkolwiek obecny w starogreckim — przedstawiany jest graficznie znakiem przydechu mocnego (dasji) (e.g., ἁ → /ha/).
- 𐤇 (/ħ/) → Η (/ε:/)
- 𐤉 (/j/) → Ι (/i/)
- 𐤏 (/ʕ/) → Ο (/o/)
* Więc, technicznie, skrypt fenicki to nie alfabet, tylko abjad (abdżad), ale nazywamy go alfabetem by łatwiej było zrozumieć.
Źródła
- Χριστίδης, Αναστάσιος-Φοίβος — Ιστορία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας
- Waal, Willemijn — On The “Phoenician Letters”
- Phoenician Encyclopedia — Table of Phoenician Alphabet
- Wiktionary — Greek Letter Names